Տեսեք՝ իրականում ինչ է կատարվում ձեր օրգանիզմում, երբ դուք քնած եք

Մեզ կարող է թվալ, որ քնելուն պես ամբողջ օրգանիզմն անցնում է հանգստի ռեժիմի։ Մենք փակում ենք աչքերը, դադարում ենք ակտիվ շարժվել, ավելի քիչ ենք արձագանքում շրջապատին և առավոտյան հաճախ գրեթե ոչինչ չենք հիշում անցած մի քանի ժամերից։
Բայց իրականությունը շատ ավելի հետաքրքիր է։
Մինչ մենք քնած ենք, ուղեղը շարունակում է ակտիվ աշխատել, սիրտը շարունակում է արյուն մղել, թոքերը՝ ապահովել շնչառությունը, իսկ օրգանիզմում ընթանում են վերականգնման, հորմոնային կարգավորման և հիշողության հետ կապված բազմաթիվ գործընթացներ։
Քունը պարզապես օրվա այն հատվածը չէ, երբ մենք «անջատվում ենք»։ Այն մարդու առողջության և բնականոն գործունեության համար անհրաժեշտ կենսաբանական գործընթաց է։
Քունը միատեսակ վիճակ չէ
Գիշերվա ամբողջ ընթացքում մենք նույն ձևով չենք քնում։ Քունը կազմված է տարբեր փուլերից, որոնք գիշերվա ընթացքում հերթափոխվում են։
Ընդհանուր առմամբ առանձնացնում են ոչ արագ աչքի շարժումներով քունը՝ NREM-ը, և արագ աչքի շարժումներով քունը՝ REM-ը։

NREM քունն իր հերթին ունի տարբեր խորության փուլեր։ Սկզբում մարդը նոր է անցնում արթուն վիճակից դեպի քուն, իսկ հետագայում քունն աստիճանաբար խորանում է։
REM փուլում ուղեղի ակտիվությունն աճում է, աչքերն արագ շարժումներ են կատարում փակ կոպերի տակ, և հենց այս փուլում են հաճախ առաջանում վառ ու մանրամասն երազները։
Այս փուլերը գիշերվա ընթացքում կրկնվում են մի քանի անգամ։
Ի՞նչ է կատարվում ուղեղում
Քնի ժամանակ ուղեղը պարզապես չի «անջատվում»։
Տարբեր փուլերում նրա ակտիվությունը փոխվում է, իսկ քունը կարևոր դեր է կատարում հիշողության և սովորելու գործընթացներում։ Օրվա ընթացքում ստացած տեղեկատվության մի մասը քնի ընթացքում մշակվում և ամրապնդվում է։
Սա պատճառներից մեկն է, որ բավարար քունը կարևոր է ուշադրության, սովորելու և հաջորդ օրը տեղեկատվությունը հիշելու համար։
Ուղեղը նաև կարգավորում է քուն-արթուն ցիկլը՝ արձագանքելով օրվա ժամին, լույսին և օրգանիզմի ներքին կենսաբանական ռիթմերին։
Իսկ ուղեղը «մաքրվո՞ւմ է» քնած ժամանակ
Վերջին տարիներին մեծ հետաքրքրություն է առաջացրել ուղեղի այսպես կոչված գլիմֆատիկ համակարգը։
Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ քունը կապված է ուղեղի միջբջջային տարածություններից որոշ նյութերի հեռացման գործընթացների հետ։ Կենդանիների վրա կատարված ուսումնասիրություններում այս համակարգի ակտիվության և քնի միջև հետաքրքիր կապ է հայտնաբերվել։
Մարդկանց դեպքում այս ոլորտը շարունակում է ուսումնասիրվել, ուստի հաճախ հանդիպող «քնի ժամանակ ուղեղն ամբողջությամբ մաքրվում է թույներից» արտահայտությունը չափազանց պարզեցված է։
Այնուամենայնիվ, արդեն պարզ է, որ քունը ուղեղի բնականոն աշխատանքի համար չափազանց կարևոր է։
Ի՞նչ է կատարվում սրտի հետ

Սիրտը, բնականաբար, քնած ժամանակ չի դադարում աշխատել։
Այն շարունակում է արյուն մղել ամբողջ մարմնով։ Սակայն հատկապես հանգիստ NREM քնի ժամանակ սրտի աշխատանքը սովորաբար դառնում է ավելի հանգիստ։
Սրտի զարկերի հաճախականությունը կարող է նվազել, ինչպես նաև սովորաբար նվազում է արյան ճնշումը։
REM քնի ժամանակ իրավիճակը կարող է մի փոքր փոխվել։ Այդ փուլում սրտի զարկերի և շնչառության հաճախականությունը կարող են ավելի փոփոխական դառնալ։
Այս ամենը ևս մեկ անգամ ցույց է տալիս, որ քունը ոչ թե մեկ անփոփոխ վիճակ է, այլ տարբեր փուլերից կազմված բարդ գործընթաց։
Դուք շարունակում եք շնչել
Քնի ժամանակ շնչառությունն ավտոմատ կերպով շարունակվում է։
Մենք դրա մասին չենք մտածում, բայց ուղեղի համապատասխան կենտրոնները շարունակում են կառավարել շնչառությունը։

 Քնի որոշ փուլերում այն կարող է դառնալ ավելի դանդաղ և կանոնավոր։
REM քնի ընթացքում շնչառությունը կարող է ավելի անկանոն լինել։
Սակայն որոշ մարդկանց մոտ քնի ընթացքում շնչառության հետ կապված խնդիրներ են առաջանում։ Դրանցից ամենահայտնին քնի ապնոէն է, որի ժամանակ շնչառությունը կարճ ժամանակով բազմիցս դադարում կամ խիստ նվազում է։
Ուժեղ խռմփոցը, գիշերվա ընթացքում շնչահեղձության զգացումով արթնանալը և բավարար ժամեր քնելուց հետո անգամ արտահայտված ցերեկային քնկոտությունը պատճառ են բժշկի հետ խորհրդակցելու համար։
Մարմնի ջերմաստիճանն էլ է փոխվում
Երբ մոտենում է քնելու ժամանակը, օրգանիզմի ներքին ջերմաստիճանը սկսում է նվազել։
Այս գործընթացը կապված է մեր ցիրկադային՝ շուրջօրյա կենսաբանական ռիթմի հետ։
Գիշերվա ընթացքում մարմնի ջերմաստիճանը սովորաբար ավելի ցածր է լինում, իսկ առավոտյան մոտ այն կրկին սկսում է բարձրանալ՝ օգնելով օրգանիզմին պատրաստվել արթնանալուն։
Այդ պատճառով չափազանց տաք սենյակը որոշ մարդկանց մոտ կարող է խանգարել հարմարավետ քնելուն։
Մկանները նույնպես հանգստանում են
Քնի ընթացքում մկանների ակտիվությունը նվազում է։
Հատկապես հետաքրքիր է REM փուլը։ Այդ ժամանակ ուղեղը ժամանակավորապես զգալիորեն նվազեցնում է կմախքային մկանների մեծ մասի ակտիվությունը։
Սա բնական մեխանիզմ է և, ըստ էության, թույլ չի տալիս մեզ ֆիզիկապես կրկնել երազներում կատարվող շարժումների մեծ մասը։
Սակայն շնչառության և կյանքի համար անհրաժեշտ մյուս գործընթացները, բնականաբար, շարունակվում են։
Ինչո՞ւ ենք երազներ տեսնում
Երազները քնի ամենահետաքրքիր երևույթներից են։
Երազներ կարող են առաջանալ քնի տարբեր փուլերում, սակայն ամենավառ և պատմության նման կառուցվածք ունեցող երազները հաճախ կապված են REM քնի հետ։
Թե կոնկրետ ինչու ենք երազներ տեսնում, գիտությունը դեռ ամբողջությամբ չի պարզել։
Կան տարբեր տեսություններ՝ հիշողությունների մշակման, զգացմունքների կարգավորման և ուղեղի ակտիվության հետ կապված, բայց երազների ճշգրիտ նշանակության վերաբերյալ դեռ բազմաթիվ հարցեր կան։
Հետաքրքիր է նաև, որ մենք կարող ենք մեկ գիշերվա ընթացքում մի քանի անգամ երազ տեսնել, բայց առավոտյան դրանց մեծ մասը չհիշել։
Քնի ընթացքում աշխատում են նաև հորմոնները
Քունը սերտորեն կապված է օրգանիզմի հորմոնային համակարգի հետ։
Օրինակ՝ մելատոնինի արտադրությունը կապված է օրվա լուսավորության և մեր ներքին կենսաբանական ժամացույցի հետ։ Երեկոյան դրա մակարդակի բարձրացումը մարմնին ազդանշան է տալիս, որ մոտենում է հանգստի ժամանակը։

Քունը կապված է նաև աճի հորմոնի արտազատման հետ, հատկապես խորը քնի ընթացքում։
Միաժամանակ քնի և արթնության ռեժիմը փոխկապակցված է կորտիզոլի բնական օրական ռիթմի հետ։ Սովորաբար դրա մակարդակը փոխվում է օրվա տարբեր ժամերին և բարձրանում է առավոտյան ժամերին։
Այս համակարգերի հավասարակշռությունը ևս ցույց է տալիս, թե որքան սերտորեն է քունը կապված ամբողջ օրգանիզմի աշխատանքի հետ։
Քունն ու իմունային համակարգը
Քունը կարևոր է նաև իմունային համակարգի բնականոն գործունեության համար։
Օրգանիզմի պաշտպանական համակարգի աշխատանքը և քունը փոխադարձաբար կապված են։ Հենց դրա համար էլ հիվանդ ժամանակ հաճախ ավելի շատ քնելու ցանկություն ենք ունենում։
Երկարատև անբավարար քունը կարող է բացասաբար անդրադառնալ օրգանիզմի բազմաթիվ համակարգերի վրա, այդ թվում՝ իմունային համակարգի աշխատանքի որոշ բաղադրիչների։
Սա չի նշանակում, որ պարզապես երկար քնելով հնարավոր է խուսափել բոլոր հիվանդություններից։ Սակայն կանոնավոր և բավարար քունը առողջ ապրելակերպի կարևոր բաղադրիչներից է։
Քնի ժամանակ մարսողական համակարգն ամբողջությամբ չի կանգնում
Սխալ կլինի մտածել, որ քնելու պահին մարսողական համակարգն ամբողջովին դադարեցնում է աշխատանքը։
Մարսողական գործընթացները շարունակվում են, թեև օրգանիզմի ընդհանուր ռեժիմը փոխվում է։
Հենց այդ պատճառով քնելուց անմիջապես առաջ շատ ծանր կամ մեծ քանակությամբ սնունդ ընդունելը որոշ մարդկանց մոտ կարող է առաջացնել անհարմարություն, այրոց կամ խանգարել հանգիստ քնելուն։
Ինչո՞ւ ենք երբեմն գիշերը հանկարծակի ցնցվում
Շատերին ծանոթ է այն զգացողությունը, երբ նոր քնելիս մարմինը հանկարծակի ցնցվում է, երբեմն նույնիսկ թվում է, թե ընկնում ենք։
Սա հաճախ կոչվում է հիպնիկ ցնցում և սովորաբար տեղի է ունենում արթուն վիճակից քնի անցնելու ընթացքում։
Այն բավական տարածված երևույթ է և մեծամասամբ վտանգավոր չէ։
Սթրեսը, քնի պակասը կամ կոֆեինի չափազանց մեծ օգտագործումը որոշ մարդկանց մոտ կարող են նպաստել նման ցնցումների հաճախացմանը։
Իսկ ինչո՞ւ երբեմն չենք կարողանում շարժվել արթնանալիս
Մեկ այլ հետաքրքիր երևույթ է քնի կաթվածը։
Մարդը կարող է գիտակցել, որ արդեն արթուն է, սակայն մի քանի վայրկյան կամ րոպե չկարողանալ շարժել մարմինը։ Երբեմն դա ուղեկցվում է նաև վախեցնող զգացողություններով կամ պատկերներով։
Այն կապված է REM քնի և արթնության սահմանային վիճակի հետ, երբ մկանների ակտիվության ժամանակավոր նվազումը դեռ պահպանվում է, իսկ գիտակցությունն արդեն արթնացել է։
Չնայած զգացողությունը կարող է շատ տհաճ լինել, մեկուսացված դեպքերը հաճախ ինքնին վտանգավոր չեն։ Հաճախակի կրկնվելու կամ այլ քնի խնդիրների առկայության դեպքում արժե խորհրդակցել մասնագետի հետ։
Ինչո՞ւ է բավարար քունն այդքան կարևոր
Քնի պահանջը տարբեր մարդկանց և տարիքային խմբերի մոտ տարբեր է։
Մեծահասակների մեծ մասի համար մասնագիտական կազմակերպությունները սովորաբար խորհուրդ են տալիս գիշերը մոտ 7–9 ժամ քուն, թեև անհատական կարիքները կարող են տարբերվել։
Կարևոր է ոչ միայն քնի տևողությունը, այլ նաև դրա որակը և կանոնավորությունը։
Եթե մարդը մշտապես քիչ է քնում, դա կարող է անդրադառնալ ուշադրության, հիշողության, տրամադրության և ֆիզիկական ինքնազգացողության վրա։ Երկարաժամկետ անբավարար քունը նաև կապված է առողջական մի շարք խնդիրների ավելի բարձր ռիսկի հետ։
Ինչպե՞ս օգնել օրգանիզմին ավելի լավ քնել
Օգտակար է հնարավորության դեպքում քնել և արթնանալ մոտավորապես նույն ժամերին, նույնիսկ հանգստյան օրերին։
Երեկոյան ցանկալի է նվազեցնել ուժեղ լույսի ազդեցությունը և քնելուց անմիջապես առաջ չափազանց ակտիվ զբաղմունքները։ Սենյակը սովորաբար ավելի հարմարավետ է, երբ այն հանգիստ, մութ և չափավոր զով է։
Կոֆեինի ազդեցությունը կարող է պահպանվել ժամերով, ուստի հատկապես քնի հետ խնդիրներ ունեցող մարդկանց համար երեկոյան սուրճի և այլ կոֆեին պարունակող ըմպելիքների սահմանափակումը կարող է օգտակար լինել։
Ֆիզիկական ակտիվությունը նույնպես կապված է ավելի լավ քնի հետ, սակայն ինտենսիվ մարզման ժամանակը յուրաքանչյուր մարդու վրա կարող է տարբեր կերպ ազդել։
Եվ ամենահետաքրքիրը՝ դուք քնած եք, բայց օրգանիզմը շարունակում է աշխատել
Այսպիսով, քունը «անջատված» վիճակ չէ։
Մինչ մենք ոչինչ չենք նկատում, ուղեղը փոխում է իր ակտիվությունը, հիշողությունների հետ կապված գործընթացներ են ընթանում, սիրտը շարունակում է արյուն մղել, շնչառությունը շարունակվում է, փոխվում են հորմոնների մակարդակները, մարմնի ջերմաստիճանը և մկանների ակտիվությունը։
Գիշերվա ընթացքում այս փուլերը հերթափոխվում են, մինչև օրգանիզմը մոտենում է առավոտյան արթնանալուն։
Հենց այդ պատճառով քունը ժամանակի կորուստ չէ։ Այն մեր օրգանիզմի բնական ռիթմի կարևոր մասն է, և լավ քունը նույնքան կարևոր է առողջ ապրելակերպի համար, որքան հավասարակշռված սնունդն ու ֆիզիկական ակտիվությունը։
Այնպես որ հաջորդ անգամ, երբ փակեք աչքերն ու քնեք, հիշեք՝ դուք հանգստանում եք, բայց ձեր օրգանիզմի ներսում աշխատանքը շարունակվում է ամբողջ գիշեր։